24. Dušanov zakonik

Text-only Preview

Modul: Institucije

24. Duanov zakonik

Podsetite se: Kada je i pod kojim uslovima nastalo Srpsko carstvo?

ZAKON BLAGOVERNOGO CARA STEFANA, kako glasi zvanini naziv najvanijeg zakonskog
dokumenta u srpskoj srednjovekovnoj istoriji, zvanini je naziv Duanovog zakonika. Izdat je na
Dravnom saboru u Skoplju, prestonici srpskog carstva 1349. godine, a dopunjen na Dravnom saboru u
Serezu 1354. Nije nam sauvan u originalu, ve u dvadesetetiri prepisa iz razliitih perioda, od kojih
najstariji, Struki, potie iz 1377. Ovaj Zakonik je donesen je sa ciljem da se izvri unifikacija
(ujednaavanje) zakonodavstva u itavoj zemlji, koja od Duanovog doba obuhvata stare srpske zemlje
(Kraljevstvo - nemanjiku Srbiju) ali i nove (carske ili grke) zemlje osvojene od Vizantijskog cara. Zasniva
se na starijim srpskim zakonima koji su nastali po uzoru na vizantijske zakone (npr. Nomokanon Svetog
Save poznat jo i kao Krmija) kao i vizantijskim zakonima (Justinijanov zakonik, te Sintagma Matije
Vlastara i sl.). Sintagmat Matije Vlastara, prilagoen je potrebama mladog srpskog carstva pa su iz njega
izbaeni delovi koji govore o suprematiji (prvenstvu) vizantijskog cara nad svim ostalim vladarima, kako
su oni u suprotnosti sa samom idejom postojanja drugog carstva sem Vizantijskog. Duan je eleo da
dravu sjedini i homogenizuje a oslabelo Vizantijsko carstvo nameravao je da zameni mladim i poletnim
srpskim. Duanovo proglaenje za cara Vizantija nikada nije prihvatila a na srpsku crkvu, nezakonito
uzdignutu na rang partijarije, kao i na vladara Vaseljenski patrijarh je 1350. bacio prokletstvo. Ovo e
kasnije biti glavni razlog zato Duan nije proglaen za sveca. Dve crkve pomirile su se 1375. a
predstavnici srpske crkve koji su podravali Carigrad u ovom sluaju ostali su uticajni.

Duanov zakonik predvia otre kazne za pojedine prekraje. U pojedinim sluajevima je izrazito
rigidan pa i surov. Mnogi ga porede sa drevnim Zakonikom cara Hamurabija, vladara Vavilona iz 12. veka
p.n.e. (videti l. 53.; 54.; 86.; 95.; 96.; 97. i uporediti sa odabranim lanovima Hamurabijevog zakonika)
Zakonikom je uspostavljena vladavina prava u srednjovekovnoj Srbiji. Njegov autoritet je iznad
autoriteta cara (proitati l. 171. i 172.). Kada, meutim, sagledamo sudbinu srpske drave posle
Duanove smrti (1355.), namee nam se zakljuak da je samo snana vladarska linost, kakava je Duan
nesumnjivo bio, mogla da nametne vlastelinima da zakonik i potuju. Nemamo podataka o tome kako je
reagovala osnaena srpska vlastela (Zakonik ju je trebalo da obuzda) niti nam je poznato da je bilo ikakvih
pobuna. eka vlastela je u priblino isto vreme na Sejmu osujetila pokuaj kralja eke i cara Svetog
Rimskog Carstva Karla IV da se slian zakonik uopte bude donet. Slabosti Duanovog naslednika Stefana
Uroa V, kao i objektivne istorijske okolnosti, uzroci su anarhije a potom i propasti srpsko-grke drave.
Zakonik nije mogao da vai sam od sebe. Pa ipak, Duanov zakonik se upotrebljavao i tokom postojanja
Srpske Despotovine (u vreme kada je u srpskim zemljama centralana vlast bila jaka) ali su pojedini delovi
vaili i kasnije, tokom Osmanske vladavine, za nove podanike turskog sultana.
Iz svega reenog moemo izvui i neke pouke koje vae sve do savremenog doba. Ma kako dobre
zakone imali, oni nisu dovoljni ako nemate izgraene institucije sa srazmerno velikim autoritetom, koje
e te zakone sprovoditi u delo. Statua cara Duana ispred Palate Pravde u Beogradu tada bi bila samo to i
nita vie. Obina statua iza koje se kriju institucije bez istinskog autoriteta a ne simbol nezavisnosti
sudske vlasti, koja sudi po zakonu a ne po strahu od carstva mi".